ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 53




                                               

अमृतनादोपनिषद

अमृतनादोपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

अशोक स्तम्भ

अशोक स्तम्भ मौर्य सम्राट अशोकद्वारा संसारको विभिन्न भागमा राखिएका प्रसिद्ध स्मारकहरू हुन्। सबै भन्दा प्रसिद्ध अशोक स्तम्भ नेपालको लुम्बिनीमा रहेको अशोक स्तम्भ हो। यो लुम्बिनीको कपिलवस्तु जिल्लामा पर्दछ । यो पुरानो स्तम्भ हो।यस स्थलमा धेरै धर्मावल ...

                                               

आगम

जैन-साहित्यको प्राचीनतम भाग ‘आगम’को नामले जानिन्छ। यी आगम ४६ वटा छन्- १२ अङ्ग: आयारंग, सूयगडं, ठाणांग, समवायांग, भगवती, नायाधम्मकहा, उवासगदसा, अंतगडदसा, अनुत्तरोववाइयदसा, पण्हवागरण, विवागसुय, दिठ्ठवाय। १२ उपांग: ओवाइय, रायपसेणिय, जीवाभिगम, पन्नवण ...

                                               

आत्मबोधोपनिषद

आत्मबोधोपनिषद ॠग्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

आरूणकोपनिषद

आरूणकोपनिषद सामवेदिय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

आर्य समाज

आर्य समाज एक हिन्दू सुधार आन्दोलन हो । यसको स्थापना स्वामी दयानन्द सरस्वतीले सन् १८७५ मा मुम्बईमा मथुराका स्वामी विरजानंदको प्रेरणाले गरेका थिए। यो आन्दोलन पाश्चात्य प्रभाव तथा प्रतिक्रिया स्वरूप हिंदू धर्ममा सुधारको लागि आरम्भ गरिएको थियो । आर्य ...

                                               

इस्लाम धर्म

इस्लाम धर्म अनुयायीको संख्याको आधारमा ईसाई धर्म पश्चात् विश्वको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो धर्म हो । इस्लाम शब्द अरबी भाषाको शब्द हो । यसको मूल शब्द सलम हो र यसका दुईवटा परिभाषा छन् । १ शान्ति २ आत्मसमर्पण। एक इश्वरवाद अर्थात एक अल्लाहको भक्ति गर्नु इस ...

                                               

ईशावास्योपनिषद

शुक्ल यजुर्वेदको माध्यान्दिनीय संहिताको अन्तिम चालिसौं अध्यायको नाम इशावास्योपनिषद् हो । ईशावास्यमिदं सर्वम् भन्ने प्रारम्भिक पङ्क्तिका आधारमा प्रस्तुत उपनिषद्को नाम ईशावास्योपनिषद् रहेको देखिन्छ । यसलाई ईशोपनिषद पनि भनिन्छ । यसमा १८ पद्य छन् । य ...

                                               

ईसाई धर्म

ईसाई धर्म एक इब्राहीमी एकेश्वरवादी धर्म हो, जसका अनुयायीहरूलाई ईसाई भनिन्छ। ईसाई धर्मका अनुयायी ईसा मसीहको शिक्षा अनुसार चल्दछन्। ईसाइहरूमा धेरै समुदायहरू छन् । जस्तै:- कैथोलिक, प्रोटैस्टैंट, आर्थोडोक्स, एवानजिलक आदि। ईसाई धर्मका अनुसार जीव हत्या ...

                                               

ऋग्वेद

ऋग्वेद सनातन धर्म अथवा हिन्दू धर्मको स्रोत छ। यसमा १०२८ सूक्त छन्, जसमा देवताहरूको स्तुति गरिएको छ। यसमा देवताहरूको यज्ञमा आह्वान गर्नका लागि मन्त्र छन्, यही सर्वप्रथम वेद हो। ऋग्वेदलाई संसारका सबै इतिहासकार हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवारको सबैभन्दा प ...

                                               

कठरूद्रोपनिषद

कठरूद्रोपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

कठोपनिषद

कठोपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

कलिसन्तरणोपनिषद

कलिसन्तरणोपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

कायस्थ

कायस्थ हरू संसार का शृष्टीकर्ता ब्रम्हा का मानस पुत्र चित्रगुप्त का संतान मानीन्छन्। हिन्दु हरूको वर्णव्यवस्था मा कायस्थ हरूले छुट्टै वर्ण स्थान राख्दछन्। कायस्थ ब्रम्हा को चित्त बाट उत्तपन्न भएकोले कायस्थ आफैमा छुटै एउटा वर्ण हो। अत: कायस्थ वर्ण ...

                                               

कार्तिकेय

कार्तिकेय वा मुरुगन, एक लोकप्रिय हिन्दू देवता हुन् र यिनका धेरै जसो भक्त तमिल हिन्दू छन्। यिनको पूजा मुख्यत: भारतका दक्षिणी राज्यहरू र विशेष गरी तमिलनाडुमा गरिन्छ यसका अतिरिक्त विश्वमा जहाँ कहीं पनि तमिल निवासी/प्रवासी रहन्छन् जस्तो कि श्रीलङ्का, ...

                                               

कालाग्निरूद्रोपनिषद

कालाग्निरूद्रोपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

कुण्डिकोपनिषद

कुण्डिकोपनिषद सामवेदिय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

कृपाचार्य

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ। कृपाचार्य कौरवहरू र पाण्डवहरूका गुरू थिए। सात चिरंजीविहरूमा ती पनि एक छन्। कृपाचार्य महर्षि गौतम शरद्वान्‌का पुत्र। शरद्वानको तपस्या भंग गर्नका लागि इ ...

                                               

कैवल्योपनिषद

कैवल्योपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

क्षत्रिय धर्म

क्षत्रिय धर्म वा क्षात्र धर्म शास्त्र अनुसार सुचित क्षत्रियहरूको धर्म हो । वेदमा यस प्रकार व्याख्या गरिएको छ क्षत्रियस्य कर्तव्यानि मनुः एवं वर्णयति- प्रजानां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । विषयेष्वप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः ॥१-८९ ॥ मनुले बताए ...

                                               

क्षुरिकोपनिषद

क्षुरिकोपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

गुरु

सनातन धर्मवा हिन्दु धर्म का शास्त्र संस्कारमा गुरुलाई सबैभन्दा ठुलो स्थान दिईएको छ | शास्त्र अनुसार गु को अर्थ अन्धकार वा अज्ञान हुन्छ र रु को अर्थ निरोधक वा प्रकाश हो, तेसैले जसले अज्ञान रुपी अन्धकारबाट ज्ञान रुपी प्रकाश दिने गर्छन उनलाई गुरु भन ...

                                               

गोपालपूर्वतापनीयोपनिषद

गोपालपूर्वतापनीयोपनिषद अथर्ववेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

चन्द्रघन्टा

नेपालीहरूको महान चाड बडा दशैंको दोस्रो दिन आज विभिन्न शक्तिपीठहरूमा माता भगवती दुर्गाको एक रुप चन्द्रघण्टाको पूजा आराधना गरिँदैछ । नवरात्रभर नवदुर्गा भवानीको पूजा गर्ने प्रचलन अनुसार आज चन्द्रघण्टाको पूजा गरिन्छ । पूजा आजाका लागि बिहानैदेखि शक्ति ...

                                               

जाबालदर्शनोपनिषद

जाबालदर्शनोपनिषद सामवेदिय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

जाबालोपनिषद

जाबालोपनिषद शुक्ल यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

जाबाल्युपनिषद

जाबाल्युपनिषद सामवेदिय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

जिसस क्राइस्ट

जिसस क्राइस्ट वा येशु वा ईशा मसिह यूनानीमा Iesous ; इब्रानी: येशुआ ७–२ BC to ३०–३३ AD, ईसाई धर्मको प्रवर्तकका रूपमा चिनिन्छन्। क्रिश्चियनहरू उनलाई परमपिता परमेश्वर, परमेश्वर को पुत्र पबित्र आत्मा यी तिन ईसाई त्रिमूर्तिका तृतीय सदस्य मान्छन्। ईसाक ...

                                               

ठाकुरबाबा मन्दिर

ठाकुरबाबा मन्दिर अर्थात ठाकुरद्वारा बर्दिया जिल्लामा अवस्थित धार्मिक पर्यटकीय स्थल हो। यस मन्दिर परिसरमा हरेक वर्ष माघी पर्वको अवसरमा माघी महोत्सव आयोजना गर्ने गरिन्छ। माघे संक्रान्तिको अघिल्लो दिन देखि शुरु हुने मेला चार दिनसम्म लाग्ने गर्दछ। यो ...

                                               

डमरू

डमरु एक प्रकारको बाजा हो । समातिने माझ भाग झिनो भएको, दुईतर्फ फराक मुखमा छालाले मोरेको र हल्लाउँदा दुई तुनामा झुन्डिएका गेडाले ठोकिएर बज्ने माटो, काठ वा धातुले बनेको धार्मिक बाजा हो । यसलाई डिबडिबे पनि भनिन्छ । पाटे सिउँडीको आँख्ला बीचमा पारेर भि ...

                                               

तन्त्र

परिचय व्याकरण शास्त्रका अनुसार" तन्त्र” शब्द" तन्” धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ हुन्छ" विस्तार” । शैव सिद्धान्तको कायिक आगम मा यसको अर्थ गरिएको छ तन्यते विस्तार्यते ज्ञानम् अनेन इति तन्त्रम् । तन्त्रको सामान्य अर्थ हो विधि या उपाय । विधि या उपाय क ...

                                               

तुलसी

संसारको जुनसुकै भूभागमा पनि पाईने यो वनस्पति हिन्दूहरूको लागि अत्यन्तै पुजनिय एवम उपयोगि वनस्पति हो| Lamiaceae परिवारमा बर्गिकरण गरिएको तुलसी विश्वको धेरै भागमा नियमित सेवन गरिन्छ| भारतिय उपमहाद्दिपमा यसको बहु उपयोग गरिन्छ भने पूर्वी एसिया का पकव ...

                                               

त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषद

त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषद शुक्ल यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

थेरवाद

थेरवाद अथवा हीनयान बौद्ध धर्मको एक प्राचीन सम्प्रदाय हो। स्थवीर अथवा महास्थवीर शब्दको अपभ्रंस भै थेरवाद भएको विश्वास गरिन्छ। बुद्दको जीवन काल देखि नै बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले गौतम बुद्धका सुरुका उपदेशहरूलाई यथावत संरक्षण एवं अनुशरण गरे र त्यहि नै थ ...

                                               

दक्षिणामूर्ति उपनिषद

दक्षिणामूर्ति कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

दिपङ्खा यात्रा

दिपंखा यात्रा ललितपुरको नागबहालस्थित हिरण्यवर्ण महाविहारबाट सुरु भएर महालक्ष्मीस्थान लगनखेलमा पुगेर सम्पन्न हुने धार्मिक यात्रा हो । यस यात्राका सहभागीले क्वालखु, कोन्ती, स्वंथ, मंगः, कोट, टंगःबहाल, तःबहा, लगनखेल, महालक्ष्मीस्थान, नखिपोट, बुंगमति ...

                                               

दीक्षा

गुरुका समीपमा बसेर सिकेको र जानेको शिक्षालाई समापन गर्नु नै दीक्षा हो। शिक्षाले हाम्रो जीवनका अन्धकार अज्ञानतालाई नाश गरेर हाम्रो चेतनालाई विकसित तुल्याउँदछ, तर दीक्षाले हामीलाई आफ्नो लक्ष प्राप्त गर्ने मार्ग निर्देशन गर्दछ। के भन्ने गरिन्छ भने ह ...

                                               

दुर्गा

दुर्गा हिन्दूहरूकी पूज्य नौ देवीहरू मध्य एक देवीको रूप हो । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले "शेरावाली माँ" "माँ दुर्गा" आदी नामले दुर्गालाई पुकार्छन । दुर्गा - जो अष्टाङ्ग योग, कर्म एवं उपासना रूप दुःसाध्य साधनद्वारा प्राप्त हुन्छिन्, उनै जगदम्बिका दुर्ग ...

                                               

ध्यानबिन्दु उपनिषद

ध्यानबिन्दु उपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

नव दुर्गा

दुर्गाको ९ वटा नाम नव दुर्गाका अर्थ शैलपुत्री- गिरिराज हिमालयकी पुत्री पार्वती देवी। जो हिमालयको तपस्या तथा प्रार्थनाद्वारा प्रशन्न भएर कृपापूर्वक उनको पुत्रीको रूपमा प्रकट भइन्। ब्रहृमचारिणी- सच्चिदानन्दमय ब्रहृमस्वरूपको प्राप्ति गर्नु जसको स्वभ ...

                                               

नादबिन्दुपनिषद

नादबिन्दुपनिषद ॠग्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

नारदपरिव्राजकोपनिषद

नारदपरिव्राजकोपनिषद अथर्ववेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

निरालम्बोपनिषद

निरालम्बोपनिषद शुक्ल यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

निर्वाणोपनिषद

निर्वाणोपनिषद ॠग्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद

नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद अथर्ववेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

पञ्च प्रयाग

उत्तर भारतको उत्तराखण्ड राज्यको पञ्च प्रयागमा देवप्रयाग, रुद्रप्रयाग, कर्णप्रयाग, नन्दप्रयाग तथा विष्णुप्रयाग छन् । उत्तराखण्डको प्रसिद्ध पञ्च प्रयाग देवप्रयाग रुद्रप्रयाग कर्णप्रयाग नन्दप्रयाग तथा विष्णुप्रयाग मुख्य नदीहरूको संगममा अवस्थित छन् ।

                                               

परब्रह्मोपनिषद

परब्रह्मोपनिषद अथर्ववेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

परमहंसोपनिषद

परमहंसोपनिषद शुक्ल यजुर्वेदीय शाखा को अन्तर्गत एक उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लिखित छ। येसको रचियता वैदिक काल को ऋषिहरु हुन् भन्ने मानिन्छ तर मुख्यत वेद व्यासलाई उपनिषदहरूको लेखक मानिन्छ।

                                               

पाण्डव

पाण्डवहरूको बाबुको नाम पाण्डु थियो। उनी सारै नै प्रतपी यदुवंशी राजा थिए । पाण्डुको दुई पत्निहरु थिए - कुन्ती तथा माद्री। युधिष्ठिर, भीम तथा अर्जुनको आमा कुन्ती थिईन र नकुल एवं सहदेव माद्रीको पुत्र थिए ।

                                               

पूजा

पूजा देवीदेवता वा पूजनीय व्यक्‍तिलाई प्रसन्न पार्न, अनुकूल पार्न वा पुण्यार्जन गर्न श्रद्धाभक्‍तिपूर्वक गरिने कार्य हो । पूजा यसैगरी गर्नु पर्छ भन्ने कुनै सुत्र भने हुदैन। हरेक देवता र उनिहरु प्रती आस्थावान मानिसले आफ्नो परम्परा अनुसारको विधि अपन ...